تأثیرات، مضرات و روشهای ترک علمی سیگار
نیکوتین یکی از شناختهشدهترین مواد اعتیادآور در دنیاست که نامش همواره با سیگار و ویپ گره خورده. آمارها نشان میدهد بیش از یک میلیارد نفر در سراسر جهان سیگار میکشند و حدود نیم میلیارد نفر هم مصرفکننده ویپ هستند. نکته جالب اینجاست که نزدیک به ۷۰ درصد افراد سیگاری میگویند به ترک سیگار تمایل دارند، اما تنها ۵ درصد از آنها واقعاً در این مسیر موفق میشوند.
این آمار نشان میدهد که ترک سیگار بسیار دشوار است و نیاز به آگاهی، اراده و روشهای علمی دارد. در این مقاله به آخرین یافتههای اندرو هوبرمن درباره این که نیکوتین چیست، چه تأثیری بر مغز و بدن میگذارد، چرا ترک سیگار سخت است؟ چه فواید و چه مضراتی دارد و در نهایت چه روشهایی برای ترک سیگار و ویپ مؤثر هستند؛ میپردازیم. با ما همراه باشید.
نیکوتین چیست و در کجا یافت میشود؟
وقتی اسم نیکوتین را میشنویم، اولین چیزی که به ذهنمان میرسد سیگار و تنباکو است. اما واقعیت این است که نیکوتین فقط در تنباکو وجود ندارد، بلکه در بسیاری از گیاهان هم یافت میشود. برای مثال سیبزمینی، گوجهفرنگی، بادمجان و حتی برخی فلفلهای شیرین هم حاوی مقادیر اندکی نیکوتین هستند. البته میزان نیکوتین در این مواد غذایی آنقدر کم است که هیچوقت نمیتوانند جایگزینی برای سیگار باشند.
وجود نیکوتین در گیاهان یک خاصیت دفاعی دارد؛ این ماده به آنها کمک میکند در برابر آفات مقاومتر باشند. اما وقتی همین ماده وارد بدن انسان میشود، اثری متفاوت دارد و باعث وابستگی شدید میگردد.
روشهای مختلف مصرف نیکوتین
سیگار و ویپ
رایجترین و در عین حال پرخطرترین روش مصرف نیکوتین، کشیدن سیگار و ویپ است. ویپها در سالهای اخیر محبوبیت زیادی پیدا کردهاند، چون استفاده از آنها در مکانهایی که سیگار کشیدن ممنوع است راحتتر است. اما باید بدانید که ویپ هم نیکوتین دارد و اعتیادآور است.
دیپینگ (Dipping) یا تنباکوی خیسانده
در این روش، تنباکو را داخل دستمالی قرار میدهند و در دهان میگذارند تا بهتدریج نیکوتین آن جذب شود. این روش هم مضرات زیادی دارد و در بعضی کشورها به شکل بستهبندیهای آماده عرضه میشود.
آدامس و برچسب نیکوتین
برخی افراد از آدامس یا برچسبهای نیکوتین استفاده میکنند. سرعت جذب در این روشها کمتر است و معمولاً برای ترک سیگار کاربرد دارند. البته همین روشها هم در صورت مصرف طولانیمدت میتوانند وابستگی ایجاد کنند.
تأثیر نیکوتین بر مغز
افزایش دوپامین و چرخه اعتیاد
وقتی نیکوتین وارد بدن میشود، اولین بخشی که تحت تأثیر قرار میگیرد سیستم دوپامین مغز است. دوپامین همان مادهای است که باعث احساس لذت و انگیزه میشود. مصرف نیکوتین باعث میشود سطح دوپامین به سرعت بالا برود، اما بعد از مدت کوتاهی افت شدیدی پیدا میکند. همین افت باعث میشود فرد دوباره به مصرف نیکوتین تمایل پیدا کند و چرخه اعتیاد شکل بگیرد.
افزایش استیلکولین و تمرکز
نیکوتین باعث افزایش استیلکولین در مغز میشود. این ماده نقش مهمی در تمرکز و توجه دارد؛ درست مثل نورافکنی که نقطه خاصی را روشن میکند. به همین دلیل بعضی افراد احساس میکنند با مصرف سیگار تمرکز بیشتری پیدا میکنند.
تحریک نوراپینفرین و هوشیاری بیشتر
یکی دیگر از اثرات نیکوتین، تحریک ترشح نوراپینفرین است. این ماده شیمیایی سطح هوشیاری و آمادگی ذهنی را بالا میبرد و باعث میشود فرد برای انجام کارهای ذهنی آمادهتر شود.
کاهش اشتها و افزایش متابولیسم
نیکوتین اشتها را کاهش داده و متابولیسم بدن را بالا میبرد. به همین دلیل بسیاری از افراد، مخصوصاً زنان جوان، از ترس اضافه وزن بعد از ترک سیگار، حاضر به کنار گذاشتن آن نمیشوند. اما واقعیت این است که مضرات سیگار بهقدری جدی است که هیچوقت نمیتواند وسیلهای برای کنترل وزن باشد.
تأثیر نیکوتین بر بدن
علاوه بر مغز، بدن هم به شدت تحت تأثیر نیکوتین قرار میگیرد. مهمترین اثرات آن عبارتاند از:
- افزایش ضربان قلب
- افزایش فشار خون
- تحریک عضله قلب و افزایش خطر بیماریهای قلبی
- ترشح آدرنالین از غدههای فوق کلیوی
- ایجاد احساس ریلکسیشن در عضلات
نکته جالب این است که این حالت ریلکسیشن برای فعالیتهای ذهنی مناسب است، اما در فعالیتهای بدنی دقیقا برعکس عمل میکند و کارایی فرد را پایین میآورد.
چرا ترک سیگار سخت است؟
ترک سیگار و ویپ کار سادهای نیست، چون نیکوتین مستقیما سیستم پاداش مغز را درگیر میکند. وقتی فرد مصرف نیکوتین را قطع میکند، دچار علائم ترک میشود؛ مثل بیحوصلگی، اضطراب، بیخوابی و حتی افسردگی. همین علائم باعث میشود بسیاری از افراد دوباره به مصرف برگردند.
فواید و واقعیتهای نیکوتین
برخی افراد تصور میکنند نیکوتین فوایدی دارد؛ مثلا تمرکز و هوشیاری را افزایش میدهد یا باعث کاهش اشتها میشود. اما این اثرات بسیار کوتاهمدت و فریبنده هستند. در بلندمدت، مصرف مداوم نیکوتین با خطرات جدی همراه است از جمله:
- افزایش ریسک سرطان
- فشار خون بالا
- بیماریهای قلبی و عروقی
- کاهش طول عمر
پس اگرچه ممکن است فواید نیکوتین در ظاهر وسوسهکننده باشند، اما در برابر مضرات سیگار و ویپ اصلا ارزش توجه ندارند.
چه کسانی نباید نیکوتین مصرف کنند؟
- افراد زیر ۲۵ سال، چون مغز تا این سن در حال رشد است و نیکوتین آسیبهای جبرانناپذیری وارد میکند.
- زنان باردار و شیرده، چون سلامت جنین و نوزاد را به خطر میاندازد.
- بیماران قلبی و فشار خون، چون نیکوتین خطر بیماریهای قلبی را چند برابر میکند.
انواع روشهای مصرف نیکوتین و مضرات آن
کشیدن نیکوتین؛ آسیبهایی فراتر از تصور
فرقی نمیکند چه چیزی میکشید؛ سیگار، ویپ یا هر ماده دیگری. خود عمل کشیدن دود بهتنهایی یکی از مضرترین رفتارهایی است که سلامت بدن را تحت تأثیر قرار میدهد. مهمترین آسیبی که بهوجود میآید، تخریب سلولهای رگهای خونی است. این رگها وظیفه دارند اکسیژن و مواد غذایی را به سلولهای بدن برسانند، اما در اثر دود سیگار بهشدت آسیب میبینند.
اندرو هیوبرمن توضیح میدهد که وقتی فرد دود را وارد بدن خود میکند، از نوک سر تا کف پا تمام ارگانها دچار اثرات منفی میشوند. این اثرات در طول زمان شدیدتر و گستردهتر میشوند. کشیدن سیگار و نیکوتین نه تنها خطر سکته و حمله قلبی را افزایش میدهد، بلکه با ایجاد نارساییهای شریانی، طیف وسیعی از بیماریهای قلبی و عروقی را به دنبال دارد.
یکی از پیامدهای کمتر گفتهشده، تأثیر منفی بر قوای جنسی است. مردانی که سیگار یا ویپ مصرف میکنند ممکن است دچار اختلال عملکرد جنسی شوند و حتی کاهش اندازه آلت تناسلی را تجربه کنند. این مضرات تنها مربوط به دود و فرآیند کشیدن است، فارغ از اینکه چه مادهای مصرف میکنید.
سیگار؛ هزاران ماده شیمیایی در هر پک
سیگار یکی از شایعترین و در عین حال خطرناکترین منابع ورود نیکوتین به بدن است. هر نخ سیگار حاوی بین ۴۰۰۰ تا ۷۰۰۰ ماده شیمیایی سرطانزا است؛ موادی مثل قطران، آمونیاک و کربندیاکسید. این ترکیبات شانس ابتلا به سرطانهای ریه، حنجره، دهان و حتی معده را بهشدت بالا میبرند.
بسیاری از افراد وقتی سیگار میکشند، تنها به افزایش تمرکز و آرامش لحظهای توجه میکنند، در حالی که بدون آگاهی، صدها ماده سمی را وارد ریهها و جریان خون خود مینمایند. به همین دلیل است که مضرات سیگار نه فقط به نیکوتین بلکه به ترکیبات شیمیایی همراه آن مربوط میشود.
دیپینگ یا خیساندن تنباکو
روش دیگری که برخی افراد استفاده میکنند، دیپینگ یا همان خیساندن تنباکو است. در این روش، تنباکوی مرطوب را در دهان (بین لب و دندان یا گوشه لپ) قرار میدهند تا نیکوتین بهآرامی جذب شود.
مشکل اصلی این روش، افزایش چشمگیر خطر ابتلا به سرطان دهان است. آمارها نشان میدهد مصرفکنندگان دیپینگ تا ۵۰ برابر بیشتر از افراد عادی در معرض سرطان دهان قرار دارند. علاوه بر این، مشکلات بهداشت دهان و دندان مثل التهاب لثه، پوسیدگی شدید و بوی بد دهان از عوارض رایج آن هستند. به همین دلیل، دیپینگ یکی از خطرناکترین روشهای مصرف نیکوتین محسوب میشود.
ویپ کردن؛ اعتیاد مدرن و پنهان
در سالهای اخیر، ویپ یا سیگار الکترونیکی بهسرعت محبوب شده است. شرکتهای تولیدکننده با ارائه طعمها و طراحیهای رنگارنگ، ویپ را به گزینهای جذاب برای جوانان تبدیل کردهاند. اما واقعیت این است که ویپ کردن حتی از سیگار هم اعتیادآورتر است.
علت اصلی، سرعت بالای جذب نیکوتین از طریق ویپ است. وقتی نیکوتین با این روش وارد بدن میشود، سطح دوپامین مغز بهشدت بالا میرود و بلافاصله افت میکند. این چرخه کوتاهمدت باعث میشود فرد نیاز مداوم به مصرف پیدا کند. در نتیجه، ترک ویپ از ترک سیگار سختتر است.
دسترسی آسان، نبود محدودیت مصرف در بسیاری از مکانها و تبلیغات گسترده باعث شده تعداد مصرفکنندگان ویپ روزبهروز افزایش یابد. این در حالی است که اثرات آن بر سلامت مغز و سیستم پاداش مغزی حتی خطرناکتر از سیگار است.
از وابستگی تا آزادی؛ روشهای علمی اثباتشده ترک سیگار
ترک سیگار و ویپ یکی از سختترین چالشهایی است که افراد سیگاری تجربه میکنند. تنها ۵ درصد از کسانی که بهصورت ناگهانی سیگار را کنار میگذارند موفق به ترک کامل آن میشوند. برای همین، دانشمندان روشهای علمی مختلفی را پیشنهاد کردهاند که شانس موفقیت را بالاتر میبرند.
1. هیپنوتیزم
یکی از روشهای نوین ترک سیگار، استفاده از هیپنوتیزم است. دکتر «دیوید اسپیگل» که در این حوزه تخصص دارد، نشان داده هیپنوتیزم میتواند در ترک مؤثر باشد. اپلیکیشنی به نام Reveri طراحی شده که تکنیکهای هیپنوتیزم را در اختیار کاربران قرار میدهد. این روش تاکنون موفقیتی در حدود ۲۳ درصد داشته است؛ عددی که در مقایسه با ترک ناگهانی بسیار قابل توجه است.
2. جایگزینی تدریجی نیکوتین
ترک ناگهانی نیکوتین معمولا با علائمی مثل خشم، اضطراب و بیقراری همراه است، بهویژه در هفتههای اول. به همین دلیل بسیاری از افراد دوباره به مصرف سیگار برمیگردند. در روش جایگزینی تدریجی، فرد بهتدریج میزان نیکوتین مصرفی را کاهش میدهد تا بدن فرصت سازگاری پیدا کند. این روش شانس موفقیت را بهمراتب بیشتر میکند.
3. داروهای ضدافسردگی
داروی بوپروپیون (Bupropion) یکی از داروهای ضدافسردگی است که به افراد در زمان ترک کمک میکند. این دارو با کاهش علائم منفی روانی ناشی از قطع نیکوتین، مثل افسردگی و اضطراب، احتمال بازگشت به مصرف را پایین میآورد. البته این دارو باید تنها با مشورت پزشک مصرف شود.
4. درمان جایگزین نیکوتین (NRT)
محصولاتی مانند آدامس نیکوتین و برچسبهای پوستی نیکوتین برای همین منظور طراحی شدهاند. این روشها بهتدریج مقدار کمتری نیکوتین وارد بدن میکنند و باعث میشوند فرد بدون ورود مواد شیمیایی خطرناک سیگار، وابستگی خود را کاهش دهد.
5. سیستم پاداش متناوب
یک روش روانشناختی مؤثر، استفاده از سیستم پاداش متناوب است. در این روش، فرد به جای داشتن برنامه دقیق (مثلاً مصرف آدامس نیکوتین در ساعت مشخص)، به شکل نامنظم پاداش دریافت میکند. این الگوی نامنظم باعث میشود مغز وابستگی کمتری پیدا کند و شانس موفقیت ترک افزایش یابد.
6. مشاوره و حمایت روانی
بخش مهمی از موفقیت در ترک سیگار و ویپ به پشتیبانی روانی، مشاوره و حتی گروههای حمایتی مربوط میشود.
7. ورزش و تغذیه سالم
فعالیت بدنی و تغذیه مناسب میتوانند هم استرس دوران ترک را کاهش دهند و هم جلوی اضافه وزن را بگیرند.
جمع بندی
نیکوتین مادهای طبیعی و اعتیادآور است که بیشتر از طریق سیگار و ویپ وارد بدن میشود. این ماده هم روی مغز اثر میگذارد (افزایش دوپامین، تمرکز و هوشیاری موقت) و هم روی بدن (افزایش ضربان قلب، فشار خون و ریسک بیماریهای قلبی). اگرچه بعضیها به خاطر فواید کوتاهمدت مثل کاهش اشتها به سراغ آن میروند، اما مضرات نیکوتین بسیار بیشتر و جبرانناپذیر است: سرطان، سکته، بیماریهای قلبی و حتی اختلال عملکرد جنسی.
روشهای مختلف مصرف مثل سیگار، ویپ و دیپینگ، هرکدام آسیبهای خاص خود را دارند؛ اما ویپ بهدلیل جذب سریعتر نیکوتین، اعتیادآورترین روش شناخته میشود. ترک سیگار و ویپ کار سادهای نیست، اما با استفاده از روشهای علمی مثل هیپنوتیزم، داروهای تجویزی، درمان جایگزین نیکوتین، جایگزینی تدریجی و تکنیکهای روانشناختی مثل سیستم پاداش متناوب، شانس موفقیت بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد.
در نهایت، بهترین تصمیم برای سلامتی این است که هرچه زودتر مصرف نیکوتین را کنار بگذاریم؛ چون هرچه سن بالاتر برود، آسیبها جدیتر و جبران آن سختتر میشود.
