شب یلدا یکی از مهمترین و کهنترین جشنهای ایرانی است که مانند نوروز، ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد و هزاران سال است که پایدار مانده است. اما فراتر از اهمیت فرهنگی، باید بدانیم در شب چله از دید نجومی چه اتفاقی رخ میدهد که باعث شده این مناسبت بر اساس دقیقترین تقویم جهان، یعنی تقویم ایرانی، جشن گرفته شود.
زمان دقیق شب یلدا
جشن شب یلدا یا چله از سنتهای باستانی ایران است که هر سال از غروب ۳۰ آذر، آخرین روز پاییز، آغاز میشود و تا طلوع خورشید در اول دی ادامه دارد. این شب نماد پیروزی نور بر تاریکی است و خانوادهها و دوستان در سرمای زمستان گرد هم میآیند تا لحظاتی گرم و صمیمی را کنار هم تجربه کنند.
این گردهماییها به دلیل ارتباطشان با پدیده نجومی مهمی به نام «انقلاب زمستانی» جذابتر میشوند؛ وقتی که طول روز شروع به افزایش میکند و زمین در مدار خود از نقطه مهمی عبور میکند.
تقویم ایرانی به دلیل پایهریزی بر مبنای علم نجوم و مکانیک سماوی، دقیقترین تقویم جهان محسوب میشود. به همین علت، رویدادهای نجومی مهمی مانند بلندترین شب سال بر اساس این تقویم ثبت و گرامی داشته میشوند.
در سال ۱۴۰۳ خورشیدی (۲۰۲۴ میلادی)، انقلاب زمستانی دقیقاً در اول دی ساعت ۱۲:۵۰ به وقت تهران (۲۱ دسامبر ساعت ۹:۲۰ صبح به وقت گرینویچ) رخ میدهد. اما معمولاً مردم بیشتر روی شب یلدا، یعنی شب پیش از این انقلاب، تمرکز دارند که در فرهنگهای مختلف جهان به همراه جشن و تعطیلی است.
رابطه انقلاب زمستانی با شب یلدا
با توجه به حرکت زمین به دور خورشید و انحراف محور چرخش زمین به اندازه حدود ۲۳.۵ درجه نسبت به صفحه گردش به دور خورشید، طول روز و شب در طول سال تغییر میکند و باعث شکلگیری فصلها میشود.
به دلیل ثابت ماندن جهت این انحراف، نیمکره شمالی و جنوبی در طول سال نور خورشید را به میزان متفاوتی دریافت میکنند. در نیمهای از سال، نیمکره شمالی نور بیشتری میگیرد و در نیمه دیگر، نیمکره جنوبی. در روزهایی از سال هم میزان نور دریافتی هر دو نیمکره تقریباً برابر است. این تغییرات منجر به تفاوت طول روز و شب و همچنین پدید آمدن بلندترین و کوتاهترین شبهای سال میشود که بلندترین آنها همان شب یلدا است.
👑 معرفی کتاب «تاج دوقلوها» 👭| خواهرانی در مسیر سلطنت و خون
در فصل تابستان، نیمکره شمالی زمین به سمت خورشید متمایل میشود و به همین دلیل این بخش از زمین نور خورشید را بهصورت مستقیم دریافت میکند؛ در نتیجه، مدت زمان روز در این منطقه افزایش مییابد. اما در زمستان، نیمکره شمالی از خورشید دورتر میشود و بنابراین ساعات روشنایی روز کوتاهتر میگردد.
تغییر فصلها در نقاط مشخصی از مسیر حرکت زمین به دور خورشید رخ میدهد که به ترتیب به آنها اعتدال بهاری، انقلاب تابستانی، اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی گفته میشود. «انقلاب زمستانی» زمانی اتفاق میافتد که فاصله نیمکره شمالی از خورشید به بیشترین حد خود میرسد و خورشید در پایینترین ارتفاع نسبت به افق دیده میشود. این وضعیت منجر به کوتاهترین روز و بلندترین شب سال میشود.
