از دیرباز تاکنون، آسمان شب با شگفتیهای بیشمار خود، ذهن انسان را درگیر خود کرده و الهامبخش افکار و اسطورههای فراوانی بوده است. در میان این جلوههای طبیعی، یکی از پدیدههایی که همواره توجه انسان را به خود جلب کرده، ماه گرفتگی یا خسوف است؛ رخدادی اسرارآمیز که طی آن، ماه هنگام عبور از میان سایهی زمین، بهجای تابش معمولش، به رنگی سرخ و تیره درمیآید و صحنهای رؤیایی و خاص در آسمان پدید میآورد. این پدیده در طول تاریخ در فرهنگها و تمدنهای گوناگون با افسانهها، پیشگوییها و تفسیرهای گاه ترسناک همراه بوده و گاه آن را نشانهی رخدادهای مهم یا ناشناخته تلقی کردهاند.
اما پرسش اینجاست که ماه گرفتگی دقیقا چگونه رخ میدهد؟ چرا در این هنگام، ماه به جای ناپدید شدن، به رنگ قرمز درمیآید؟ آیا این پدیده فقط در شب قابل مشاهده است؟ در ادامه این مقاله، به بررسی دقیق پدیدهی ماه گرفتگی یا خسوف میپردازیم؛ از علتهای علمی و چگونگی رخ دادن آن گرفته تا تصاویر معروفی که از آن ثبت شدهاند، همچنین نگاهی داریم به باورهای فرهنگی و عامیانهای که در مورد آن رایجاند. افزون بر این، به این موضوع نیز میپردازیم که ماه گرفتگی چند وقت یکبار اتفاق میافتد و آخرین مورد قابل مشاهدهی آن در ایران چه زمانی بوده است. با ما همراه شوید تا در سفری جذاب، به رمز و راز این رخداد آسمانی بپردازیم.
ماه گرفتگی یا خسوف چیست؟
ماه گرفتگی، که در زبان علمی با عنوان «خسوف» نیز شناخته میشود، هنگامی اتفاق میافتد که زمین بین خورشید و ماه قرار بگیرد و سایهی آن روی سطح ماه بیفتد. این پدیده تنها زمانی رخ میدهد که ماه در فاز کامل یا بدر باشد؛ به همین دلیل، ماه گرفتگی ها همیشه در شب دیده میشوند. برخلاف خورشیدگرفتگی که تنها از بخشهای خاصی از زمین قابل مشاهده است، خسوف را در تمامی نقاطی که در آن لحظه ماه در آسمان باشد، میتوان تماشا کرد.
انواع ماه گرفتگی با توجه به نحوهی قرارگیری ماه در سایهی زمین به سه دستهی کلی تقسیم میشوند: ماه گرفتگی کامل، ماه گرفتگی جزئی و ماه گرفتگی نیمسایهای. در نوع کامل، تمام قرص ماه وارد سایهی مرکزی زمین میشود و نوری که از خورشید میتابد، پس از عبور از جو زمین، باعث میشود ماه به رنگ سرخ یا نارنجی دیده شود. این تغییر رنگ که با نام «ماه خونین» هم شناخته میشود، نتیجهی پدیدهای بهنام پراکندگی نور در جو زمین است؛ طولموجهای آبی و سبز پخش میشوند و تنها نورهای قرمز و نارنجی به سطح ماه میرسند و آن را روشن میکنند.
در نوع جزئی ماهگرفتگی، تنها بخشی از قرص ماه وارد سایهی اصلی زمین میشود، در حالی که سایر بخشهای آن همچنان در معرض نور خورشید باقی میمانند. در چنین حالتی، ماه ظاهری متفاوت به خود میگیرد؛ طوری که به نظر میرسد گویی قسمتی از آن گاز گرفته شده یا بخشی از دایرهی روشنش حذف شده است. این شکل ناپیوسته و خاص، باعث میشود خسوف جزئی نیز همچون نوع کامل، جلوهای تماشایی داشته باشد.
سومین نوع ماهگرفتگی که کمتر شناخته شده، خسوف نیمسایهای نام دارد. در این نوع، ماه تنها از ناحیهی نیمسایهی زمین عبور میکند؛ یعنی در منطقهای قرار میگیرد که تنها بخشی از نور خورشید بهطور غیرمستقیم به آن میتابد. تغییرات نوری در این وضعیت آنقدر لطیف و تدریجی است که بسیاری از افراد ممکن است متوجه آن نشوند، مگر با ابزارهای دقیق یا رصد آگاهانه.
از نظر تئوری، امکان وقوع ماهگرفتگی در طول روز نیز وجود دارد؛ به این شرط که ماه در آن لحظه بالای افق و در معرض دید ناظر باشد. اما از آنجا که ماه معمولاً در روز کمتر قابل مشاهده است، تماشای خسوف در این شرایط، بسیار نادر و استثنایی به شمار میرود.
در مجموع، ماه گرفتگی از پدیدههایی است که جلوهای از هماهنگی دقیق و حیرتانگیز میان زمین، ماه و خورشید را به نمایش میگذارد. این رخداد کیهانی نهتنها از منظر علمی قابل توجه است، بلکه در طول تاریخ، بازتابی از فرهنگ، باور و اسطوره در جوامع گوناگون بوده و همواره الهامبخش روایتها و تفسیرهای انسانی بوده است.
عکس ماه گرفتگی؛ ثبت هنری یکی از زیباترین پدیدههای آسمانی
عکاسی از ماه گرفتگی یکی از شیوههای جذاب برای ثبت لحظاتی است که در آسمان اتفاقی نادر و چشمنواز رخ میدهد. این عکسها، نهتنها جلوهای از زیباییهای کیهانی هستند، بلکه بخشی از تاریخ علم و هنر را نیز به خود اختصاص دادهاند. نخستین تصاویر ثبتشده از خسوف به قرن نوزدهم بازمیگردد؛ دورانی که عکاسی هنوز در مراحل ابتدایی خود قرار داشت. با این حال، علاقهمندان به آسمان شب و عکاسان جسور، تلاش کردند جلوههای گوناگون این پدیده را ماندگار کنند.
یکی از ویژگیهای برجسته عکسهای ماه گرفتگی، ثبت تدریجی تغییر رنگ ماه است. با آغاز ورود ماه به سایه زمین، رنگ آن از سفید درخشان به نارنجی، قرمز و در نهایت قهوهای مایل به قرمز تغییر میکند. این تغییر به دلیل پدیدهای به نام پراکندگی رایلی اتفاق میافتد. در این فرآیند، نور خورشید هنگام عبور از جو زمین تجزیه میشود و تنها نور قرمز، که طولموج بیشتری دارد، به سطح ماه میرسد.
یکی از معروفترین عکسهای ماه گرفتگی، به پدیدهای مربوط میشود که در سال ۲۰۱۸ رخ داد؛ طولانیترین خسوف قرن، با بیش از ۱ ساعت و ۴۳ دقیقه زمان گرفتگی کامل. در آن شب، ماه به رنگی عمیق و سرخ درآمده بود و تصاویر خیرهکنندهای از آن در سراسر جهان به ثبت رسید.
عکاسی از خسوف؛ ترکیبی از علم و هنر
عکسبرداری از ماه گرفتگی، بهخصوص برای ثبت دقیق لحظات مختلف آن، نیازمند دانش، تجهیزات مناسب و زمانبندی دقیق است. نور ماه در طول پدیده دچار تغییرات تدریجی میشود و این مسئله باعث میشود عکاسی در شرایط خسوف به چالشی واقعی تبدیل شود. یکی از تکنیکهای محبوب میان عکاسان حرفهای، تایملپس (Time-lapse) است؛ روشی که طی آن مجموعهای از تصاویر پیدرپی ثبت میشود تا روند کامل پدیده در یک قاب به نمایش درآید.
این سبک عکسها معمولاً از شروع ورود ماه به نیمسایه آغاز شده و تا پایان کامل خسوف ادامه دارد. نتیجه نهایی، تصویری ترکیبی و خارقالعاده است که سیر کامل ماه گرفتگی را در قالبی بصری نمایش میدهد. این تصاویر نهتنها از دیدگاه زیباییشناسی چشمگیر هستند، بلکه برای پژوهشهای علمی نیز کاربرد دارند. بررسی دقیق این عکسها، اطلاعات مهمی درباره ساختار سایه زمین و حتی وضعیت لایههای جو در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
به همین دلیل، امروزه عکاسی از خسوف تبدیل به یکی از هیجانانگیزترین تجربهها برای علاقهمندان به نجوم و آسمان شب شده است. فرقی نمیکند در دل طبیعت باشید یا در میان ساختمانهای شهر؛ لحظهای که ماه به رنگ سرخ درمیآید، آسمان به بومی از نقاشی تبدیل میشود که تنها یک شب در سال فرصت دیدنش را دارید.
علت ماه گرفتگی چیست؟
ماه گرفتگی زمانی رخ میدهد که زمین دقیقاً بین خورشید و ماه قرار بگیرد و سایه آن روی سطح ماه بیفتد. برای اینکه این پدیده اتفاق بیفتد، باید ماه در فاز کامل (بدر) قرار داشته باشد. در این شرایط، اگر سه جرم آسمانی — زمین، خورشید و ماه — در یک خط تقریبی باشند، زمین مانع رسیدن نور خورشید به ماه میشود و خسوف رخ میدهد.
اما نکته جالب اینجاست که با وجود ماه کامل در هر ماه قمری، همیشه شاهد ماه گرفتگی نیستیم. دلیل آن، شیب حدود ۵ درجهای مدار ماه نسبت به مدار زمین است. این زاویه باعث میشود در اغلب اوقات، ماه از بالا یا پایین سایه زمین عبور کند. تنها زمانی که محل عبور مدار ماه از مدار زمین — که به آن “گرههای مداری” گفته میشود — با وضعیت بدر همزمان شود، زمین میتواند سایهاش را روی ماه بیندازد.
چرا ماه هنگام خسوف قرمز میشود؟
یکی از سوالات رایج درباره خسوف این است که چرا ماه در این پدیده به رنگ قرمز درمیآید؟ در ظاهر، وقتی زمین بین خورشید و ماه قرار میگیرد، انتظار داریم ماه کاملاً تاریک شود. اما در واقع، ماه به رنگ قرمز یا نارنجی درمیآید؛ پدیدهای که به آن ماه خونین (Blood Moon) نیز گفته میشود.
علت این رنگ عجیب و زیبا، همانطور که گفته شد، به پراکندگی نور در جو زمین برمیگردد. نور خورشید هنگام عبور از لایههای جو، شکسته و فیلتر میشود. نور آبی و سبز با طولموج کوتاه بیشتر پراکنده میشوند، در حالیکه نور قرمز با طولموج بلندتر از جو عبور کرده و به سطح ماه میرسد. این همان نوری است که باعث میشود ماه در هنگام گرفتگی کامل، رنگی متمایل به سرخ به خود بگیرد.
انواع ماه گرفتگی
ماه گرفتگی معمولاً در سه نوع اصلی مشاهده میشود:
-
ماه گرفتگی کامل: زمانی رخ میدهد که کل ماه وارد سایه زمین شود. این نوع خسوف از همه دیدنیتر است و ماه به رنگ قرمز تیره درمیآید.
-
ماه گرفتگی جزئی: در این حالت، تنها بخشی از ماه در سایه زمین قرار میگیرد و باقی قسمتها روشن میمانند. تصویری شبیه به گاز گرفتهشدن ماه ایجاد میشود.
-
ماه گرفتگی نیمسایهای: حالتی ملایمتر که طی آن ماه فقط وارد ناحیه نیمسایه زمین میشود. تغییرات نور در این نوع بسیار خفیف است و گاهی با چشم غیرمسلح بهسختی قابل مشاهده است.
