سیاره زهره (ناهید)، دومین جرم آسمانی نزدیک به خورشید، با درخششی چشمگیر در آسمان زمین و گرمایی بیرقیب در منظومهی شمسی، همچنان در پس لایههایی ضخیم از ابر، رازهای ناشناختهی بسیاری را پنهان کرده است.
این همسایهی درخشان زمین، که حضورش در آسمان شب توجهها را به خود جلب میکند، از دیرباز الهامبخش انسانها بوده است. همین جذابیت موجب شده که در سدههای گذشته موضوع تحقیقهای گوناگونی قرار گیرد؛ پژوهشهایی که در سالهای اخیر نیز با شدت بیشتری پیگیری شدهاند و بار دیگر نگاهها را بهسوی این سیاره معطوف کردهاند. اما چه چیزی باعث شده که سیارهی زهره تا این اندازه برای دانشمندان جالب باشد؟
پیشینهی تاریخی و نامهای سیاره زهره
سیارهای که امروزه با نامهای «زهره»، «ناهید» یا در منابع غربی «ونوس» (Venus) شناخته میشود، دومین سیاره منظومه شمسی از نظر فاصله با خورشید است و در ردهی سیارات سنگی قرار دارد. این سیاره به افتخار الههی عشق و زیبایی در اسطورهشناسی روم، یعنی «ونوس»، چنین نامگذاری شده است. جالب اینکه زهره تنها سیارهای در منظومه شمسی است که نام آن از یک شخصیت مونث گرفته شده؛ تصمیمی که پس از تعیین نام رسمی سیارات توسط اتحادیه بینالمللی نجوم نهایی شد. احتمالاً دلیل انتخاب این نام، درخشش چشمگیر ناهید در آسمان بوده است، چرا که از میان پنج سیارهای که برای اخترشناسان باستان شناخته شده بودند، این سیاره از همه درخشانتر بود. البته در یونان باستان، این سیاره را با نام «آفرودیت» (Aphrodite) میشناختند.
در دوران کهن، سیارهی زهره را اغلب به شکل دو ستارهی جداگانه میشناختند؛ یکی هنگام طلوع و دیگری در هنگام غروب دیده میشد. از این رو، در زبان لاتین مسیحی، این دو جنبه با نامهای «وسپر» (Vesper) برای ستارهی شبانگاهی و «لوسیفر» (Lucifer) برای ستارهی سحرگاهی نامگذاری شده بودند.
با ورود به عصر فضا و پیشرفت ابزارهای رصدی، تصویر ذهنی انسان از زهره بهتدریج تغییر یافت. دیگر تنها یک نقطهی زیبا در آسمان نبود؛ بلکه اطلاعات علمی آشکار کرد که این سیاره، محیطی بسیار خشن و داغ دارد؛ بهگونهای که هر فضاپیمایی که بر سطح آن فرود میآید، تنها مدت کوتاهی دوام میآورد. جو سنگین و دمای فوقالعاده بالا، کار بررسی دقیق و از نزدیک این سیاره را به چالشی جدی تبدیل کردهاند.
زهره نماد چه مفاهیمی است؟
در باورهای مختلف و اسطورههای گوناگون، زهره به عنوان نمادی از مفاهیم متنوعی مطرح بوده است. درخشش خیرهکنندهی این سیاره در آسمان، آن را با موضوعاتی چون عشق، زیبایی، زنانگی، باروری، هنر، صلح و خلاقیت پیوند داده است. این مفاهیم در فرهنگهای مختلف گاه در قالب اسطورههای عاشقانه و گاه به صورت نمادهای الهی ظاهر شدهاند.
چگونگی شکلگیری سیاره زهره
با اینکه دانشمندان سالهاست روی منشأ زهره مطالعه میکنند، همچنان بسیاری از جنبههای پیدایش آن ناشناخته باقی مانده است. زهره و زمین در ابتدای تشکیلشان مسیرهای نسبتاً مشابهی داشتهاند: هر دو اندازهای نزدیک، ساختاری همسان و حتی در گذشته دارای اقیانوس بودهاند. اما با گذشت زمان، زهره به سیارهای سوزان تبدیل شد و زمین، خانهی حیات باقی ماند.
به باور اخترشناسان، تفاوت مسیر این دو سیاره به همان قرص اولیهی گاز و غبار بازمیگردد که حدود ۴.۶ میلیارد سال پیش، منظومهی شمسی را شکل داد. بررسی دقیق روند شکلگیری ناهید، میتواند درک ما را از سیارات سنگی، از جمله زمین و سیارات فراخورشیدی مشابه، عمیقتر کند.
ویژگیهای فیزیکی و ساختاری زهره
سیاره زهره از نظر اندازه و جرم شباهت زیادی به زمین دارد، تا حدی که از آن بهعنوان «خواهر زمین» نیز یاد میشود. قطر آن حدود ۱۲٬۱۰۴ کیلومتر است که کمی کوچکتر از زمین است و جرم آن تقریباً ۸۰ درصد جرم زمین برآورد میشود. ناهید از یک هستهی فلزی آهنی و یک گوشتهی سنگی تشکیل شده که ساختاری مشابه زمین دارد.
اما تفاوت بزرگ در جو آن است: حدود ۹۶ درصد جو زهره از کربن دیاکسید تشکیل شده و سهم نیتروژن نزدیک به ۳.۵ درصد است. باقی ترکیبات جو شامل گازهایی مانند گوگرد دیاکسید، بخار آب، کربن مونوکسید، آرگون و هلیوم میشود. برخلاف سیارات گازی، زهره یک سیارهی سنگی است که درون آن هستهای فلزی با عرض حدود ۶۰۰۰ کیلومتر وجود دارد. گوشتهی آن که از سنگ مذاب ساخته شده، ضخامتی در حدود ۳۰۰۰ کیلومتر دارد و پوستهی بیرونی آن نیز عمدتاً از سنگ بازالت تشکیل شده که ضخامت آن را بین ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر تخمین میزنند.
یکی از دلایل اصلی دمای بسیار بالای سیارهی زهره، به ساختار خاص و پیچیدهی جو آن بازمیگردد. با اینکه زهره دومین سیارهی نزدیک به خورشید است و نه اولین، اما جو فشردهاش به شکلی شبیه به اثر گلخانهای در زمین عمل میکند؛ با این تفاوت که این فرآیند در آنجا به شکل بسیار شدیدتری رخ میدهد. همین عامل باعث میشود دمای سطح سیاره به حدود ۴۷۱ درجهی سانتیگراد برسد؛ عددی آنقدر بالا که حتی فلزاتی مانند سرب را نیز ذوب میکند. این شرایط طاقتفرسا موجب شده تا هیچ فضاپیمایی نتواند بیش از چند ساعت پس از فرود روی سطح این سیاره دوام بیاورد.
زهره بهواسطهی جو بسیار متراکمش که ترکیبی از کربن دیاکسید، ابرهایی از اسید سولفوریک و مقدار ناچیزی بخار آب است، به یکی از خشنترین محیطهای شناختهشده در منظومهی شمسی تبدیل شده است. فشار جو در سطح این سیاره، بیش از ۹۰ برابر فشار جو زمین است؛ به عبارتی مشابه فشاری که در عمق هزار متری آبهای زمین تجربه میشود.
این شرایط محصول پدیدهای بهنام «اثر گلخانهای فراری» است؛ جریانی که در آن حجم بالای گازهای گلخانهای مانند دیاکسید کربن، گرمای دریافتی از خورشید را به دام انداخته و در طی زمان درون جو سیاره حفظ کردهاند. بر اساس شبیهسازیهای اقلیمی، اگر این فرآیند شدید گلخانهای وجود نداشت، با وجود نزدیکی بیشتر زهره به خورشید (حدود ۲۵ درصد نزدیکتر از زمین) و دریافت دو برابر انرژی خورشیدی، دمای سطح آن تنها در بازهی ۵۰ تا ۸۰ درجهی سانتیگراد قرار میگرفت؛ نه دمای فعلی که بسیار بالاتر است.
اما اینکه چگونه چنین اثر گلخانهای شدیدی در زهره به وجود آمده، یکی از سؤالات اساسی دانشمندان دربارهی این سیاره است. احتمال دارد که فعالیت آتشفشانی مداوم، بهویژه پس از تبخیر اقیانوسهای سطحی، گرمای فراوانی از درون سیاره آزاد کرده و به جو منتقل کرده باشد. از سوی دیگر، برخلاف زمین که با کمک حرکت صفحات تکتونیکی گاز دیاکسید کربن دوباره به لایههای زیرین بازمیگردد، زهره چنین مکانیزمی ندارد. بنابراین، گازهای گلخانهای همچنان در جو باقی ماندهاند و به گرمای مرگبار سیاره دامن زدهاند.
